Da pli baul - Amicezias
ntuorn
igl onn 1950 ha la mumma buca saviu ir pli on Lembra. Ella ha giu in grev
ischias e veva dolurs. Il dr. Bonadurer vegneva a casa a far sprezzas
e quei mintga dus dis. Da quei temps deva ei buca auters mettels. Per
nossa mumma ei quei stau grev, era ella gie mintgamai fetg leda da quella
midada. Pertgei autras vacanzas vegneva ei lu insumma buca fatg. In pign
viadi han nos geniturs fatg a caschun da sias nozzas d’argien. Els
han fatg pelegrinadi tier frar Clau da Flia ed era aunc ina viseta tier
enconuschents dalla hetta a Turitg. Nus vein giu bia gadas da rir, co
ei ruschanaven da quels dis e co els han viu ch’ il pli bi seigi
a casa. Duront igl unviern mavan nus la dumengia in tec cun skis cul
temps vein nus era giu empau megliers ed enqualga savevan ins ir a Schlans
e scursalar giuado. Quei fuva ina pulita tura e fageva bein dad esser
in tec el frestg. Inaga sund’ jeu ida si leu cul bab a teater ed
aunc in tec en l’ ustria. Lu veva ei neviu igl entir temps che nus
vein stuiu trer la scarsola engiu. Il temps da tscheiver vegneva ei fatg
teater en mintga vischnaunca dalla Surselva. Trun
era in temps sigl ault ei dependeva bia dils buns giugadurs. Rabius e
Sumvitg vevan era in bien num. A Sumvitg ei vegniu giugau il drama dalla
giuvna dad Orléans. Quei ei stau in success enorm. Nus stuevan
gie spargnar mo cun ditg harigiar saveven nus lu tuttina ver quei plascher
ed ir in tec en auters loghens e veser tgei che vegneva purschiu. Suenter
dumengia da groma era tut vargau . Ei fuva da far cureisma ed il bab scheva
serei giu il radio. Da nies temps udevan nus buc in tun da musica tochen
pastgas. Gie, gie, quei bien radio quel era plitost cheu per las novitads.
Jeu tedlavel fetg bugen in giug auditiv ni forsa in’ opra, mo cu
nies bab mava a letg era ei finito cun da quei.
a primavera
deva ei u fiastas da musica, ni da cant, u regiunal, ni pli grondas. Il
bia eran tut las uniuns occupadas cun quell’ organisaziun. Tgi cun
dapli exercezi ni lu cun far cranz ed ornaments. Da quellas fiastas vegnevan
purtadas da tut la glieud dil vitg. Ei fuva era la veta culturala ch’
era purtada da tuts ed il pievel vegneva da lunsch per udir bi cant ni
biala musica. Da quels dis vegneva ei era tschaghignau tscheu e leu sin
las mattas e bein enqual perli ha anflau in l’auter cun ina tala
caschun. Il bab fuva leds ch’ ils buobs segidavan e mavan cun el
on Lembra. Ils anno 1950 ein Hendri e Flurin ed Eduard i viado.
Els vevan
surpriu da far il transport dallas madrazas. che la secziun
ha cumprau quei onn. Quei ei stau in detg strapaz essend chei fuva da
purtar siado da Baumgarten ina da quellas si dies e quei 45 tocs. Il gudogn
supplementar tier quel dil bab ei staus beinvegnius. Mavan gie 3 giuvens
a studiar. Igl Eduard ei ius duront la stad a Turitg tier il Gadola ,
in da comestibles a luvrar duront las vacanzas dalla scola cantonala.
Era quei ei vargau spert ed igl onn sissu anno 1951 ha el fatg il diplom
mercantil. Lu eis el ius a Turitg e veva combra ensemen cul Mathias. Ei
termatteven il resti ensi da lavar. Sco in’ ura fageva la mumma
ora cul fier e termatteva engiu buca senza ina brev e zatgei vitier. Ina
gada veva il Mathias scret ch’el stuessi aunc haver in peer curegias
neras pils calzers. Lu stueva la mumma rir e manegiava ch’ei dessi
schon da quei tier Jelmoli. Savens deva ei era da cuntschar cunzun camischas.
Lu scheva la mumma da quei bufatg, ins duess, gie ins munglass, volver
il culier a quella camischa. Gie quei haiel jeu fatg savens. Da quei temps
stuevan ins aunc cuntschar, pulit bia. Co fuvel jeu leda ch’ jeu
vevel ussa ina maschina moderna cun zik- zak. Persuenter deva ei per mei
mintgaton ina biala brev da mes frars. Els fuven engrazieivels per miu
agid. Era miu di da naschientscha emblidaven els buc ed ei deva magari
in bi pullover ni ina tastga da maun quei ch’ era miu pli grond
giavisch da lezzas uras. Tut quei che mes quater frars han vilentau mei
dad affons, enqualga deva ei detgas uiaras, tut quei, han els fatg bien
pli tard cun attaschadadat e carezia. Gie ins sa bein dir che nus vein
seteniu ensemen fetg e gidau in l’auter.
Tuttenina,
in onn, haiel inaga vuli far ina midada ed enstagl dad ir duront las
vacanzas olla hetta sund’ jeu ida tier mes parents a Langhental. Jeu sundel
viagiada sur igl Oberalp e lu sur il Furka. Tgei eveniment, jeu che tertgavel
ch’ ei detti mo on Lembra bials cuolms e bellezias. O, il glatscher
dil Furca ha fatg impressiun a mi. Nus vein fatg denteren in paus e durmiu
a Thun ,pertgei la Maria Riedi ed jeu ,essan idas ensemen tochen leu.
Suenter a Langhental ei stau flot e jeu hai saviu far da leu anora in
per viadis. Igl Eduard, che fuva ius a Turitg tier il Gadola en ina stizun
a luvrar ha visitau nus la dumengia e nus vein giu legher. Suenter da
quei mavel jeu puspei en fabrica nua ch’ ei deva enqual midada.
Magari in niev meister essend che ils indigens vevan era giu caschun da
sesvilupar e far cuors per vegnir vinavon. Quei onn ch’ ei glei
vegniu baghegiau la cusunzeria nova vein nus era survegniu maschinas novas.
Quei mava aunc pli spert e cul temps vevel jeu da segidar era da far tschops
Quei plascheva a mi. Aschia haiel jeu insumma saviu emprender da cuser
era per mei, jacas, e vestgius. Per ch’ jeu sappi esser en moda.
Trun veva il num dad esser la vischnaunca nua che la glieud seigi il pli
bein vestgida.
Il di da s. Martin fuva la radunonza dall’ uniun da mattauns.
Jeu fagevel part empau, mo a radunonzas mavel jeu buc. La sera vegn la
Barla dil salid nossa vischina e di ch’ jeu seigi elegida presidenta.
Tgei surstada, negin damonda igl ei ei semplamein da surprender. Ei deva
da clamar ensemen las giuvnas per far fluras e cranz. Quei era buca nausch,
denton per la fiasta da musica vevan nus giu bia lavur. Persuenter vevel
lu astgau ir el til cun si ina rosetta. Per la scoletta vein nus fatg
ina Tombola cun grond success. Essend da quei temps buca il cantun mobein
la vischnaunca la purtadra da quella fuvan ei vegni ellas stretgas e vessen
bunamein serrau quella buna instituziun. Mo quei han ins cun bien agid
dils vischins saviu spindrar e la sora Faustina ha saviu far vinavon sia
missiun. Il november cu ei mava encunter s.Catrina lu tuts che vegneven
ensemen per festivar il di dil num dalla mumma. Jeu devel la cunzina als
frars da purtar ina biala "ciclama" si da Turitg, ni in bi pullover,
per la mumma tut da quei ch’ ins saveva buca cumprar el vitg. Secapescha
che la scatla Frigor muncava buc. Essend che il Heini fuva naschius ils
24 da nov. fuva quei fiasta dubla. Gie e lu vegneva ei grad ponderau intec
per la fiasta da Nadal. Nus cantavan e sunavan mordio ed en tutta sempladat
quitavan nus che nus veigien il bi dil mund.
a
quei temps veva mia cusarina la Ghita Job schon giu nozzas ed era famiglia.
Nus vevan bunas relaziuns e jeu mavel savens si Muster a far ina viseta.
La Dorli era ina flotta buoba ch’ei ha giu num ch’ els spetgien
puspei in affon ed jeu duessi lu far madretscha. La Ghita stueva ir giu
Cuera el spital ed ei survegnevan negin per quei temps da ver quitau dall’
tener casa e dalla poppa. Jeu hai astgau far liber in meins en fabrica
ed ir a segidar. Quei ei stau ina biala experienza e tut ei iu stupent
Il batten cun il figliol Leci Flurin vein nus giu a Cuera el spital. Savens
mavel jeu la sond’ e dumengia sin viseta a pertgirar quels pigns.
Jeu vevel schon baul saviu esser madretscha da creisma haiel giu la vischina
Olivia Tomaschett e pli tard la Margritta Vincens. Quei deva in tec fiasta
e secapescha da dar bienmaun da Daniev. Pli tard haiel aunc giu la figliola
Pierina Demund. Quei ei stau in bi temps bialas relaziuns in tec allagada
ha quei lu sluccau. Nus predevan da quellas caussas ualti serius e sespruaven
da saver esser el ver senn in sustegn per tals affons. La primavera dils
anno 1952 deva ei bia da discutar tier nus ei mava encunter il temps da
cumin . Quei fatschentava nies bab detg pulit. Sa tgeinin che gudogna,
sche dus dil medem vitg lessen far mistral. Nus vein stuiu veser ch’
ei dat buca mistrals schumellins e che plitost la vegliadetgna dezida
da prender in suenter l’ auter per quei post.
us
savevan che nies Flurin veva da sepreparar da far la Matura si Muster
ed il Hendri igl examen da scolast secundar a Friburg. La mumma fuva exemplarica
da quels muments. Spert ina brev in salid ,,ni in bien pachet per dar
curascha che tut mondi bein e nus spetgaven vess sin novas. Omisdus han
fatg ils examens cun cumplein success mo ein els stai empau strapazai
dalla lavur. Il bab spetgava vess on Lembra ch’ el survegni agid,
pertgei la sesiun veva entschiet. Mo tut ensemen ei vegniu in tec auter.
Il
Flurin ei vegnius giu da Muster mal malsauns El veva giu igl unviern
ina nauscha grippa, e buca giu quitau e tras quei survegniu Brustfellentzündung.
Quei ha giu per consequenza ch’ins ha stuiu schar ir el si Tavau
a far cura. El medem mument ei il Hendri vegnius a casa cun aulta febra.
Era el ha stuiu esser da mesa stad en letg e nus vein giu da mirar tier
quels dus da camifo. La sonda damaun sundel jeu semessa sin via dad ir
on Lembra a schar saver quei tut il bab. Quel ei staus surstaus buca pauc
che jeu vegnevel persula sur il pass e ses fegls eran malsauns. Mo la
finala ei tut iu ora en bein ils giuvens ein serevigni ed il Flurin ei
ius per in onn a Friburg per patertgar empau tgei studi ch’el vegli
far. Il Hendri veva sia plazza a Domat.
Encunter igl atun ei vegniu enconuschent a nus che la famiglia Demont
che habitava el Hof la Cuort Ligia Grischa vegli seretrer da quei, uffeci.Els
vevan da mussar e ver quitau dalla Cuort. Nus fagevan magari nos patratgs
da saver midar habitaziun, essend chei fuva buca lev da stuer star a tscheins
e ver pauca libertad. In bi di ha Sur Carli Fry clamau il bab e la mumma
per in discuors els encurevan in bien padel. Sur Fry era numnadamein il
custos dil Hof. El ha animau nos geniturs da surprender quei post e da
habitar leu. Nus vein giu temps da ponderar e quei ei gleiti stau fatg.
Il sentiment da saver surprender cun quels onns sco il bab e la mumma
fuvan ina nova incarica, e da saver habitar en la Cuort quei ha plaschiu
a nus. Encunter Daniev havein nus dau giu la habitaziun en casa Caviezel
. Senza mirar lunsch co e cum chei vesi ora en quella habitaziun el Hof
vein nus preparau da midar casa la primavera. Igl ei stau stuffi. Jeu
eral la suletta che steva aunca casa e midar deva lavur. La finala eis
ei aunc vegniu fatg enqual reperatura. En cuschina ei vegniu mess en ina
nova platta ed in begl da lavar giu. Nus eran fetg cuntens dad esser leu.
Il bab e la mumma han seprofundau en la historia dalla casa e dil Grischun
Ei deva stedi visetas ins stueva esser leu las uras per menar la glieud
e mussar ils edifecis impurtonts. Per cletg era quei buca schon la damaun
da marvegl. Lu mavan nos gieniturs mintga di a messa. Era mava il bab
aunc en fabrica, da quei da vegnir pensionaus deva ei lu aunc nuot.
Insumma
il Hof ha giu siu effect. La mumma menava la clientella tras la casa,
veva da ver quitau da tener schuber ed ils turists eran incantai, che
quella sempla dunna sappi perfin schi bein franzos. Gie quel veva la mumma
empriu da giuvna en svizzra franzosa e buca emblidau. Las sondas e dumengias
menava il bab tras la casa cun gronda premura. Duront igl unviern fuva
il museum serraus pervia dalla gronda ferdaglia. Negin scaldament, en
quei baghetg auter che pegnas scalegl. Quellas vegnevan buca duvradas.
Mo en nossa habitaziun deva ei da metter en in cusch suenter l’auter.
On cuschina deva ei ina gronda platta da fiug per lenna, quella era adina
scaldada e bia bunas suppas e tschaveras ha la mumma cuschanau leu. Ei
fuva negin confort aber nus habitaven sco baruns dil Hof. Nus savevan
far sco nus leven. Il bab stueva far debia lenna per dar damogn da scaldar,
mo quei era gie siu hobby. Davos casa era aunc in pulit curtin, quel deva
ei era da tener schuber. Uonn sundel stada a caschun din’ exposiziun
da miu frar Matias el Hof. Tgei surstada il Hof ei vegnius renovaus anno
2003 e vesa ora grondius Sisum dil tut nua che las miurs saltavan ei fatg
ord las cellas dils paders da pli baul grondiusas stanzas. Leu dat ei
ussa exposiziuns da maletgs ed insumma la habitatiun che nus vein giu
ei puspei messa el stan da pli bauld e s’auda tier il museum. Giufuns
nua ch’ il bab fageva lenna ei ussa ina biala sala e dasperas in
pign büro. La caplutta ei era vegnida renovada ed ei fuva gie in
grond di quel da s. Balugna lu vegneva il prer a leger messa e survegneva
lu da nus in bien solver. Poda che quei usit exista aunc. Per mei veva
quei midar casa buca muntau schi bia. Jeu vevel ina flotta combra e plaz
da cuser e sisum la casa deva ei era aunc ina stanza da durmir cu nos
buobs vegnevan a casa.
uei
era mintgaton il cass ch’ei turnavan ed il Flurin era vegnius da
Friburg e ruschanau a nus ses plans. El seigi sedezidius dad ir per in
onn en Frontscha ad Angers per far ses studis da theologia. La davosa
gada che nus essan stai tuts ledis ensemen ei stau dal di da naschientscha
dal bab ils 20 da sett. Igl onn 1953. Per
quei di vevan nus aunc giu la viseta d’in turist che ha fatg ina
foto cun nus. Mias ondas ed era la mumma fagevan enqualga remarcas da
mes onns e ch’ei fussi lu schon gleiti temps da survegnir in um
e quei e tschei. Jeu panzavel buc savevel jeu gie ch’ ei drovien
miu sustegn. Jeu vevel da ver quitau dall’ uniun da mattauns e nus
fagevan ina gronda tombola per la scoletta. Quei vevan nus tut rasau ora
sisim el Hof. Ussa fuvel jeu en ina autra scheina per ir a far cranz e
sahanavel pauc ch’ei haregiaven ch’ jeu degi vegnir. Gie
las giuvnettas savevan aunc buca grad co quei mava. La finala haiel fatg
part.
Il cranz fagevan nus tier la famiglia Cargiet. Nus stevan si legher cantavan
ed ei deva in tec puschegn.. Nus vevan dad ornar la casa pec Cathomen
per il Thomas e sia Maria. En la medema casa steva il giuven Josi Imboden
che veva midau casa en da Clius cun la famiglia Bearth che deva cuost
e logis. Lez han las mattauns era envidau da far cranz, schegie che quei
era buca usit dad envidar ils jasters. Da quei haiel jeu lu gnanc fatg
stem mo in tec allaga ha ei pegliau in tec fiug.Suenter tut quella lavur
deva ei ina bunamana dils nozzadurs. Nus vein giu la marenda che suondava
suenter quels usits en casa Payarola. Leu ha il Josi dispet vuliu seser
sper mei. Quei di vevel jeu grad natalezi 26 onns. Il Josi ha lu aunc
cumpignau mei a casa e cu nus paterlaven en stiva in tec dad ault ei
il
bab levaus e mirau tgi che seigi leu. El ei turnaus en combra e detg
alla mumma la Hedy ha creitg’ jeu in bi. O je, lu matei ch’ ella
vul maridar. Quei ei buca stau tschelau aschi ditg en Trun pertgei schei
deva in giuven jester el vitg quel, vegneva controlaus Bab e mumma eran
cuntens e sche Josi vegnva sin viseta prendevan ei spert neunavon las
cartas da jass e lu cunzun vegneva ei aunc fatg in tec puschegn.
La
mumma fageva in bien tee buca senza vegnir duas gada denteren puspei en
stiva. Ei fuva auters temps mo nus eran cuncients da quei. Igl unviern
ei vargaus spert e jeu haiel entschiet a cuser il resti da letg. Quei
era la luschezia da mintga spusa da ver quei schinumnau "ustür".
La mumma haveva empustau dil Müller da Gossau las teilas e quei mava
tip top. Da Pastgas essan nus viagiai ensemen a Naters tier la famiglia
e nus dus vein encuretg ora las mobilias. Il Josi veva spargnau per quei
ed ei ha dau ina biala dota. Tut che ha segidau preprau per nus bialas
nozzas e miu temps da star el Hof era schon vargaus. Ils 3 da fenadur
1954 vein nus maridau en la baselgia da Trun e festivau 3 dis en la Cruna
ed el Hof. Entras quei che che nus veven ils hosps dil Valeis ha quei
sedau.Els ein arrivai gia il di avon e han era aung passentau la dumengia
tier nus.Nus vein giu cletg, cunquei che nus habitavan el Hof havein nus
astgau far diever dallas localitads.En la biala sala da uoppens ha ei
giu plaz per nossa gasteria. Nus dus vein priu habitaziun o tier la Giulia
Tomaschett ed essan sedrizai en stupen. Naturalmein che nus maven stedi
el Hof sin viseta. Il bab e la mumma ein stai biars onns leu e nus vein
passentau leu bialas uras e cunzun cu nossa famiglia ei carschida era
quei bi da saver ir tier tat e tatta el Hof.
Fin
Da pli baul
|