Da pli baul - Casa pintga
 heu
sin quella fotografia essan nus cun la Frau Eng, e probabel ei quei stau
igl atun avon che nus essen i sisum il vitg a habitar. Anno1934 vein nus
midau casa.
Nus habitavan persuls, nus vevan bien plaz ed ina gronda stiva cun bia
sulegl. La cuschina fuva freida, perquei magliavan nus duront igl unviern
en stiva. Ei veva dau debia malengasis da midar casa. Quei vegneva fatg
cun car e cavagl ed empau gidonters. Jeu mavel en l'emprema classa e hai
astgau far liber per pertgirar igl Eduard, che veva lu 2 onns. Mia combra
da durmir fuva la "Glätti" leu fageva la mumma ora cul
fier. Enqualga las sondas rugalava il bab era leu nos calzers. Quella
stanza era savens il punct zentral da nossa famiglia e la mumma ruschanava
savens duront sia lavur, da pli baul e dad eveniments intressants, cunzun
sco ella ei stada da giuvna per ils hotels, cun sias soras e co ei mava
tier da gliez temps. Sisum il vitg vein nus era gudignau novs compogns
e nus eran pli libers. Nus savevan far termagls on curtin ni ir empau
dalla "badugna" siado. Nus eran magari entiras bandas e la finala
vegnevan ils cumpogns aunc in tec en stiva per dar giugs e far termagls.
Duront
la stad fuva il bab ussa pladius guardian da camona on Lembra. Quei era
in tec auter che dad ir si Punteglias mo las dumengias. Quei plascheva
a nies bab ed el survegneva per dus meins congedi dalla fabrica. Malgrad
la gronda lavur ch'el veva fuva il bab tut in auter carstgaun, bia pli
libers e cuntents. Quei ha dau bia contact per nossa famiglia cun bia
buna glieud che ha teniu onns ora. Duront quei temps mava la mumma magari
cun nus empau a spass,Nus savevan ir tuts a scoletta tier la sora Paulina.
Cheu sin la fotografia ves'ins il Flurin sper mei che tegn il maun avon
sia buca .El fuva aunc in pop. La stad vargava mo memia spert ed ei fageva
stermen sin igl atun ch'ei seigi puspei dad ir a scola gronda e far pensums.
Mo quels eran buca schi gronds sco ozildi e suenter scola vevan nus nuotzun
autras distracziuns.
Ils anno1935 la stad, fuva bellezia aura ed on Lembra marschava la fatschenta
sil pli ault. Ei era vegniu baghegiau ina tegia nova e tut leva veser,
co quella sepresenta. Il bab veva immens hefti e ha lu scret neu a nus
ch'el seigi staunchels e hagi aunc setagliau in det, cun ina scatla da
conservas. La mumma, mala sco ella fuva, ha realisau ch'ei seigi enzatgei
pli serius e ha organisau la famiglia. Il Matias era gia dapi l'emprema
classa en plazza vi Breil tier ils Cathomens. Quels eran purs ed el era
il buob da cuolm, insumma il fumegl pign.
Mei
han ei tarmess giu Domat tier l'onda Tonia. Quei ei stau l'emprema gada
ch'jeu sundel ida egl jester ed ei deva enqual larma cunzun sch'ei vegneva
in salid ni ina nova dals geniturs. Ils treis frars pli giuvens han saviu
esser tier l'onda Tonia da Clius. Quei veva stuiu ir empau dabot, mo nus
vein saviu veser con buns che nos parents eran visavi nus. Els ein stai
immediat promts da segidar. La mumma ha engaschau in pastur da Breil che
ei ius cun ella sur il pass. Ei fuva in stentus viadi. Ir vi Brei tier
l' onda Nesa a durmir e bauld la damaun ir cun il cavrer dalla val en.
Quel purtava il sacados dalla mumma tochen encunter Rubi, quei mava teiss
siado e la calira da miezdi deva da suar. Denton mava ei encunter Plaun
Bels, encunter il pez d'Artgas e si tier igl ault dil pass. Leu fagev'ins
in bien paus e cunzun vesev'ins la hetta. Co gliez fageva bein, sa mo
quel che ha il desideri da seveser e da gleiti esser el liug. Dad affons,
cu nus maven lu era viado, fuva ei grev da capir ch'ei cuozzi auncduas
uras tochen tier il destin. Il bab pudeva veser chei seregeglia sil cuolm
fil enzatgei e nus clamaven cun tutta forza. Lu vegneva il bab magari
encunter. Il pli era quei entuorn in detg um crap che il bab tschentava
si sco muassa via. La cara mumma ei stada beinvegnida lezza gada. Ella
ha spert viu che tut ils mettels da casa gidavan nuot pli e cun quellas
dolurs ch'il bab veva, ha ei dau nuot auter che ir giu Linthal tier il
miedi. Quei Dr. Kast veva leu ina clinica ed il bab ha stuiu star leu.
Tutta breigia de spindrar il det ein stadas vanas, ed igl ei vegniu priu
naven gl'emprem mo ina part e lu tuttina igl entir det. Tier tut il mal
era aunc il quitau, co far da pagar quei tut ed era il schar encrescher.
Encunter
igl atun ei il bab vegnius cul tren neu da Glaruna. El veva aunc ligiau
si il maun ed ei ha cuzau in liung temps tochen che nus vein viu il maun
dil bab. Il bab stueva ir ora tier il dr. Bonadurer a schar ligiar si
e tractar. Da quei temps steva l'onda Pina on Clius ed il bab mava leu
a dar ina paterlada. Enqualga maven in ni l'auter da nus affons era cun
el ed udevan magari da quei che fuva buca per nossa ureglias. Nus savevan
denton che nos parents, igl aug Serafin, e l'onda Agatha ina sora dil
bab, mondien cun tut la famiglia a Langhental. Ei vegneva discurriu che
ins hagi bia pli buna fadigia ella bassa ed ils affons meglieras scolas
e caschuns da far emprendissadis. Lu leven els vender quella casetta,
che sesanflava gest sisu la nossa, si sum il vitg. Il bab e la mumma han
decidiu da far la cumpra. Els han dumandau l'onda Pina da star buna tier
la banca. Ella scheva al bab: " jeu fagess mai quei per zatgi auter,
mo ti eis gie miu frar". Els eran vegni perina cugl aug Serafin per
14'000 francs e nus selegraven atgnamein schon da saver midar casa, schegie
chei vess dau bia da rugalar si e far midadas en quei vegl baghetg. Ei
veva aber in grond clavau dasperas ed in bi curtin. Ils parents ein i
egl jester e nus vein tuttenina stuiu udir da glieud jastra, che la casa
seigi vendida ad in Wolf da Glion. Per nus ei il siemi de ver agen tetg
staus semiaus ora. Ei veva dau empau malaveglia e discussiuns o la "Glätti"
mo mai vess ieu udiu in mal plaid da mes geniturs pervia da quei. Il Wolf
veva halt pagau 2000 dapli ed ei temevan matei era aunc la finala per
lur raps, levan ei gie cumprar ella nova dimora sez casa. L'onda Agatha
ha adina schau encrescher ed ei sesentida jastra leu. Nus vesevan els
mo mintga sappacu. Inagada hai jeu astgau ir cun l'onda Pina a Langhental
e viu co ei habitavan en lur casa nova.
uront
igl unviern la dumengia suentermiezdi legieva il bab avon a nus. Nus vevan
dus cudischs, in fuva la veta da sontga Genoveva e l'auter quel da Heinrich
dad Eichenfels Quei fuva magari comuentont e cu ei fuva propi trest, bargieva
perfin il bab.Ils cudischs eran aschi vegls, e la scartira veva surpriu
aunc bia dil tudestg, quei pareva a nus legher.Per exempel tunava ei aschia
ils" Ritters" eran parats, Nus vevan era in grond cudisch leu
fuva en il maletg sur la veta da sontga Genoveva. Quei cudisch vessan
nus mai astgau prender neunavon persuls, quei era da ver quitau. La pegna
fuva caulda e la mumma matteva meila sinzu e qella vegneva bunamein cotga.
Nus quitaven che negin sil mund hagi schi bi sco nus. Nus astgaven era
schar vegnir ils affons dils vischins tier nus e quei deva bia risadas.Enqualga
maven nus cun skis.Quels survegnevan nus dals turists ed il bab rugalava
si quels. Empau cun riemas e cordas ed enqualga ligiaven nus si quei schon
en stiva, e quei fuva akrobatic pur ded ir da scala giu e sin via e lu
grad da via giu. Las buobas vevan lu aunc buca caultschas da skis. Jeu
mavel cun ina rassa da fauldas e caltscheuls che vegnevan mo tochen amiez
las queissas. Quei fuva buca da da sesmarvegliar ch'ins veva la sera mal
il culiez. Ils buobs fuvan cheu pli resistents mo il Heini veva tuttina
giu dischuffa. La gada chei glei stau cuorsa da skis vevan nus magliau
castognas da miezdi e quei ei stau penibel, gest lu cura ch'el veva da
partir eis ei capitau. Havend el en egl de far igl emprem plaz sin la
cuorsa ha el nungrazia vuliu star anavos e fatg ellas caultschas. Lu vevan
ils buobs aber quellas" Überfallhosen" aschia che negin
ha viu nuot. La mumma veva gronda pazienzia per da quellas miserias aschia
vargavn nos dis d'affonza cun bia ni pauc variaziun.
Duront
la stad mavan nus a spass- Nus maven o Danis tier la tatta ed igl aug
Sep Modest. Nus maven il bia da Flantuosch ora e quei cuzzava aschi duas
uras viadi Nus cantaven mordio ed aschia semegliava ei quort.Ei deva ina
buna marenda ed il bia fuvan aunc plirs dils parents leu. Ei vegneva discuriu
da quei ed auter Miu padrin sunava harmonium e nus cantavan romontsch
e tudestg canzuns, dil militer e dalla patria. La finala stuevan nus lu
puspei turnar a casa.Quei fuva lunsch e nus fantisavan schei vegness ussa
in cun in auto fuss quei cumadeivel, da quei temps vevan mo.il Carli Tuor
ed il Giachen Giusep Maissen in auto el vitg da Trun.Grad adina eran quels
buca sin via, cu nus maven a casa. Il Carli Tuor mava sco in stuorn, leu
vessen nus mai ughegiau da seser en. Da lezzas uras fuva la via aunc buca
asfaltada e quei fageva la detga puorla, era atras il vitg fuva ei aschia
e la via fuva plein crappa, ei deva bia da scuar cu ei pluveva deva ei
miardas e buglias Quei deva calzers tschuffs. Tier nus schubergiava il
bab ils calzers magari gia la sonda. Insumma Ei vegneva fatg la sonda
tut las preparativas per la dumengia schubergiau la stiva, e fatg las
commissiuns, e nus affons vevan aunc da purtar ora las camischas e culiars,
che la mumma fageva ora cul fier.
Quei mava aschia: Ils culiars sterics vegnevan fatgs en bein en in pupi
seida, lu scret si leu il prezi las camischas metteva la mumma en il"
cöfferli" eba quel ch' il bab veva giu dad ir sin viadi.Nus
vevan lu da purtar quei en plat ch'ei gie smugli buca la rauba. Ei deva
era in tec buna mana per nus, mo lezza purtavan nusi a casa. Cun quels
daners che la mumma gudignava da far la" Glättra"savevan
nus cumprar la carn, empau verduras, e fretgs Enqualga survegnevan nus
era meila e pera cunzun si tier igl Anton Tomaschett che veva ina fetg
buna dunna. Insumma la lavur da glättra ha gidau nus sur bia miserias
ora, e nossa mumma fuva el vitg ina fetg impurtonta persuna bein considerada.Co
vessan quels signurs mistrals e geraus e saviu esser fins e bials, cura
chei fuva da purtar il cafanun da prozessiun, sch'ei vessen buca giu ils
culiars sterics che tenevan sidretg il culiez, e lu cunzun las camischas
alvas cun dau cleri e vulviu si ils prisbislissil pez cun ina spella dalla
cuma. La mumma fageva quei cun cleri criu. Ils umbrivals ni las caultschas
alvas da far parada, quei vegneva dau cleri cotg. Quei era lavurs bunamein
sco oraziuns. Il cleri criu savevan ins duvrar in per ga. La mumma turschava
si quei cul maun, e lu bugnava ella ils culiars lien e struclava o els
e metteva quels en in schigenta mauns. La mumma saveva adina a tgi che
ils culiars udevan jeu, savess buca ina solia ga chella vess sbigliau
las cundas. Il fier fuva caulds ed ussa vegneva mess sut in" Tüechli"
ina aissa dira e lu fatg ora cul fier, fatg tarlischar ei vegneva dau
ina viulta anetga ch'il culier vegni bein rodunds.Aschia in suenter lauter
magari tochen otg ni diesch tocs e quei per 20 raps l'in. Nossa mumma
cantava saven s duront far ora cul fier
Nus mavan a far las comissiuns giu el vitg en stizun dall'onda Dora.
Ei savevan il bia schi tgei che nus levan cumprar, e quei mava dabot,mo
buca senza in toc zucher "Kandis" ed in verset digl aug Felix
mustget, scheva el a nus e neu cheu ti tschutt. Inagada ch'jeu vevel dad
ir per rauba, leva igl Eduard dispet vegnir cun mei, mo jeu sun scapada.
Ina bargelada, ed il Mathias ei vegnius vietis sin mei.Jeu eral schon
ina zuclera.Il Mathias ei currius suenter, e tratg in crap suenter mei.
Aber "oha" quel ha buca tuccau mei,, mobein gest la vitrina
dalla stizun dils parents. Cu jeu eral leu e. vevel buca viu quei sezza,
han ei fatg dertgira, e jeu vess stuiu star botta. La finala ei tut iu
ora en bein, sche jeu sun se megliurada saiel buca pli.
Jeu vevel era mias amitgas da scola, e nus vevan bia da setschintschar.
maina vegnir ord da scola, quei era mia menda. Ir a palendron, ils buobs
mavan spert a casa, gidavan la mumma .Cunzun igl Eduard era adina sper
la platta cu la mumma cuschanava. El leva veser tut sco ei segi da cuschanar.
E jeu, grad avon gentar dad esch en. O, ei deva schon oremus e la mumma
spelava mei e sevilava, gidau ha ei buc bia. Perquei schevan ils geniturs,"
tgi sa cu ti vegnas tier il" ferstan."Quei era buca manegiau
mal, ei dueva gidar da saver ch'ins hagi era da surprender enqual responsabladad.
In
temps vevan nus in bi giat alv, jeu gnanc sai daco che quel ei vegnius
tier nus, mo nus vevan plascher dad el. Enqualgadas mava quei tier empau
hanau cun il mini. Denter spass e serius veva zatgi dau da crer als buobs,
ch'il giat sefetgi buca mal da, ruclar il resultat ei staus ch'ei mavan
sin tetg clavau e schevan curdar, el giu en via pauper mini el ha era
giu mal las ureglias in unviern, la mumma ha ligiau si etg e tractau el
sco in pop. Nua ch'el ei pigliaus vi sai jeu buc.Lu ei tutteina vegniul'idea
da vuler in tgaun. Co ei segi dad ir entuorn cun in tal negin che saveva
propi. Nus vein dau num a quel Turo.El era da colur nera cun in per tacs
alvs. Quei num derivava da quei herox che nus vein legiuel cudisch che
nus vevan fetg bugen. Die Jäger vom Thursee" Jeu manegel chei
fuva da gliez temps ils cudischs dad Ackerman. La sera vessan nus bugen
aunc legiu in tec pli ditg, ei mava mo en stiva da leger pervia dil scaldament.Mo
il bab fageva baul sera sontga cun nus. Inaga ch'jeu hai giu emblidau
da drizzar ora ina comissiun sundel ida on stiva, e tgei fageva il bab
el legeva en miu cudisch Jeu vess mai ughegiau da dir quei a mes frars,
ni da far ina remarca quei deva ei lu bu tier nus. Con ditg che nus vein
giu il Turo ni co igl ei iu cun el saiel jeu bua pli.
casa vein nus adina giu bia dicussiuns. Il bab raqintava da sia lavur
e da ses collegas. Oravontut eran las condiziuns da lavur diltuttafatg
schliattas, la calira dallas maschinas,eran strusch da surportar, negina
ventilaziun, adina en aria curenta e surtut quei sgarscheivel catschem
dals superiurs.Tut quels umens che luvraven leu eran aschi dalla medema
posa sco nies bab. Els vevan tuts famiglia e selamentaven in siper lauter
co ei quosti il da viver e co la paga seigi miserabla. Iniziativa da midar
enzatgei era strusch avon maun. Denton sefidaven ei adina sin nies bab
ch'el discuori per tuts cura ch'ei fuva il dretg mument. Sgr. Tuor il
possesur dalla fatschenta, fuva in um ualti grond e gries e tutina fuva
el sperts e svelts. Ei duvrava debia curascha de star avon el e dumandar
ina consulta. Nies bab saveva far quei. Ei deva lu negins telefons ed
avis per dumandar ina discussiun.Cura che sgr.Tuor vegneva per far la
tura en cusunzeria ei il bab ius vi e dumandau dad astgar tschintschar
cun el. Lu saveven ins ir vi en ina stanza pintga, nua chei fuva las maschinas
da cuser en nuvs. Leu ha il bab purtau avon sia supplica per 5 raps dapli
il'ura, quei ei stau da memia per il patrun ed ei ha dau in disput mo
quella ga ha il Josef buca schau luc.El ha detg en num da tuts ils büglers
95 raps a lura seigi in scandel ed el duessi ponderar bein tgei far. Ei
ha gidau da seriscuder e tier la proxima paga ei il resultat staus cheu.
Sche jeu patratgel oz co il sempel luvrer vegneva tractaus e tgei quels
umens da reputaziun stuevan schar plascher lu statten ami ils cavels agradsi,
Pli tard cura che ils fegls dil patrun eran carschi, co quels sepasaven
si enviers ils luvrers. Aschi garmadis ed els smanatschaven" vus
saveis i schei plai buc nus vein priu vus si dallas vias crappa da fiug."
tut qei occupava nus tuts ed era savens il discuors en famiglia. L'existenza
fuva adina en damonda esser ni buc esser.
Continuaziun suonda: Da pli baul
- On Lembra
|